Halloween và định kiến lai căng

Halloween năm nay đem đến câu chuyện thú vị ở hai quốc gia cách nhau hàng nghìn cây số.

Tại Việt Nam, những bức ảnh giới trẻ hóa trang thành ma quỷ, nhân vật điện ảnh hay hình tượng kỳ dị xuất hiện trên các nhóm Facebook, kéo theo không ít chỉ trích. Họ gọi đó là sự lai căng, bắt chước phương Tây, thậm chí lo ngại người trẻ đang đánh mất bản sắc dân tộc.

Tại Anh, cuộc tranh luận khác diễn ra theo chiều ngược lại.

Halloween năm nay rơi vào thứ bảy, ngày 31/10. Phần lớn các vùng ở Anh thời tiết thuận lợi, trời khô ráo, không có những cơn mưa kéo dài thường thấy vào mùa thu. Trẻ em không phải lo sáng hôm sau đến trường, cha mẹ cũng có nhiều thời gian đưa con đi chơi hơn.

Vậy mà không khí Halloween vẫn vắng vẻ. Nhiều ngôi nhà không còn trang trí Halloween, ngay cả những nhà chuẩn bị sẵn kẹo cũng ít trẻ đến gõ cửa.

Hai câu chuyện trái ngược đặt ra những câu hỏi thú vị về văn hóa, sự đủ đầy vật chất và những niềm vui đang biến mất.

Điều đáng nói là Halloween ở Anh vẫn đang tiếp tục tăng trưởng về mặt thương mại. Khảo sát của Savvy Marketing dự báo người Anh chi khoảng 705 triệu bảng cho Halloween năm 2026, tăng 6% so với năm trước.

Nghĩa là người ta có thể chi nhiều tiền hơn cho lễ hội. Nhưng một lễ hội ngày càng lớn về doanh thu có thể không phong phú hơn về các mối quan hệ xã hội.

Sự tương phản về cách nhìn Halloween của người Việt và người Anh phản ánh một nghịch lý trong tiếp nhận văn hóa: nhiều người quá chú ý đến nguồn gốc, quy mô lễ hội, mà ít quan tâm đến những giá trị nó tạo ra, và điều gì sẽ mất đi khi con người không còn muốn tham gia nữa.

Khi tôi mới sang Anh vào năm 2008, tôi đọc được một bài viết về sự phát triển mạnh mẽ của Halloween tại Anh. Chi tiêu cho lễ hội được dự báo tăng gấp mười lần so với 5 năm trước.

Khi ấy, một trong những chỉ trích lớn nhất cũng chính là sự Mỹ hóa văn hóa Anh. Những bộ trang phục đắt tiền, đồ trang trí cầu kỳ và hoạt động xin kẹo kiểu Mỹ bị một số người xem là biểu hiện của chủ nghĩa tiêu dùng đang xâm chiếm một lễ hội vốn đơn giản hơn nhiều.

20 năm sau, những quả bí ngô trước cửa nhà và những đứa trẻ gõ cửa xin kẹo lại trở thành ký ức đẹp mà một bộ phận người Anh không muốn đánh mất. Điều từng bị xem là ảnh hưởng ngoại lai đã dần trở thành một phần ký ức cộng đồng.

Halloween có nguồn gốc lâu đời từ các tập tục Celtic, sau đó chịu ảnh hưởng của Kitô giáo và tiếp tục biến đổi ở châu Âu trước khi lan sang Bắc Mỹ. Nhưng, hình thức hóa trang, xin kẹo và trang trí nhà cửa phổ biến ngày nay mang nhiều dấu ấn văn hóa Mỹ.

Điều đó cho thấy bản thân Halloween là sản phẩm của hàng thế kỷ giao lưu và biến đổi văn hóa. Nó khiến tôi nghĩ đến cuộc tranh luận nhiều màu sắc định kiến về Halloween ở Việt Nam.

Có người lo ngại những biểu hiện hóa trang phản cảm, gây sợ hãi hoặc làm phiền người khác trong không gian công cộng. Những hành vi ấy đáng bị phê bình. Nhưng từ một vài hành vi không phù hợp để kết luận cả một thế hệ đang đánh mất bản sắc dân tộc là bước nhảy khá xa.

Một người trẻ hóa trang thành phù thủy không có nghĩa họ ít yêu Tết Nguyên đán hơn. Một gia đình đưa con tham gia Halloween cũng không có nghĩa họ xem nhẹ Tết Trung thu.

Văn hóa không nhất thiết là cuộc cạnh tranh mà trong đó một truyền thống mới xuất hiện thì truyền thống cũ phải mất đi. Cả hai đều có thể tồn tại và bổ sung cho nhau. Mỗi một thế hệ đều sẽ có một tuổi thơ, tuổi trẻ và dấu ấn văn hóa của mình.

Nền văn hóa không đóng cửa với những ảnh hưởng mới, mà là nền văn hóa đủ tự tin để lựa chọn và biến đổi chúng. Một Halloween giúp trẻ em vui chơi an toàn, giúp hàng xóm, bạn bè gặp gỡ nhau không nhất thiết làm nghèo đi văn hóa Việt Nam.

Nhưng câu chuyện ở Anh còn khiến tôi băn khoăn một vấn đề khác.

Trong dịp Halloween, quả bí ngô phát sáng trước cửa nhà ở Anh không chỉ là đồ trang trí. Nó còn là tín hiệu rằng gia đình ấy sẵn sàng đón tiếp những đứa trẻ trong khu phố. Một đứa trẻ mặc trang phục phù thủy gõ cửa. Người hàng xóm mở cửa, khen bộ trang phục, đưa vài viên kẹo. Cuộc gặp chỉ kéo dài ba mươi giây, nhưng đem lại một tương tác mà đời sống đô thị hiện đại không phải lúc nào cũng có.

Đó là những giá trị khó đo bằng tiền: giá trị của những kết nối và trải nghiệm giữa người với người. Kết nối giữa con người với nhau – điều mà nhiều nhà lãnh đạo trên thế giới đang nhấn mạnh – là kỹ năng cốt lõi trong thời đại AI và robot đang phát triển như vũ bão.

Hai cuộc tranh luận về Halloween ở Việt Nam và Anh dẫn tôi đến cùng một suy nghĩ: Giá trị thực sự của một sự kiện văn hóa, một lễ hội không nằm ở nguồn gốc của nó hay số tiền người ta chi tiêu, mà ở khả năng kết nối con người và tạo ra những ký ức chung.

Người lớn không nên giới hạn không gian sáng tạo và trải nghiệm của người trẻ, mà nên hướng dẫn và đưa ra những chỉ định đúng đắn, hướng tới trải nghiệm tích cực, thay vì phê phán, tẩy chay hay cấm đoán.

Mà cách tốt nhất để hướng dẫn người trẻ là hãy “chơi chung” với họ. Thứ mà nhiều người Anh đang chia sẻ với nhau là việc cha mẹ họ đã chỉ họ trang trí ra sao, xin kẹo thế nào.

Đó cũng là một phần ký ức của người trẻ về gia đình, bạn bè và cộng đồng.